Testament Allograficzny 2026: Szczegółowy Przewodnik po Ostatniej Woli w Obliczu Administracji
W dynamicznie zmieniającym się świecie prawa spadkowego, gdzie cyfryzacja i nowe technologie coraz śmielej wkraczają w obszar formalności prawnych, tradycyjne formy rozporządzania majątkiem na wypadek śmierci wciąż zajmują kluczowe miejsce. Jedną z nich jest testament allograficzny, często niedoceniany, a zarazem stanowiący istotną alternatywę dla testamentu notarialnego czy holograficznego. W roku 2026, zrozumienie jego specyfiki, wymogów i ograniczeń jest fundamentalne dla każdego, kto rozważa uporządkowanie swoich spraw majątkowych. Niniejszy artykuł ma na celu kompleksowe omówienie testamentu allograficznego, z uwzględnieniem aktualnych regulacji i praktycznych aspektów jego sporządzania.
Czym Jest Testament Allograficzny? Definicja i Kluczowe Elementy
Testament allograficzny, znany również jako testament urzędowy, to jedna z ustawowo przewidzianych form sporządzenia ostatniej woli. Jego istota tkwi w ustnym oświadczeniu spadkodawcy, złożonym w obecności dwóch świadków oraz organu administracyjnego (urzędnika), który ma za zadanie wierne zapisanie tej woli w protokole. Jest to forma testamentu uregulowana w art. 951 Kodeksu cywilnego, co podkreśla jej formalny i prawny charakter.
Kluczowymi elementami konstytuującymi ważność testamentu allograficznego są:
* Ustne oświadczenie woli spadkodawcy: Testator musi wyrazić swoje życzenia dotyczące rozporządzenia majątkiem w sposób werbalny. Ten wymóg dyskwalifikuje osoby, które nie są w stanie mówić (np. nieme) lub słyszeć (głuche), ponieważ uniemożliwia im to zarówno złożenie oświadczenia, jak i weryfikację jego zapisania.
* Obecność dwóch świadków: Świadkowie są gwarantem autentyczności i zgodności aktu z wolą spadkodawcy. Ich rola nie ogranicza się jedynie do biernej obecności, ale obejmuje także poświadczenie przebiegu wydarzeń i treści protokołu poprzez złożenie podpisu.
* Obecność i rola urzędnika publicznego: To właśnie urzędnik, jako przedstawiciel organu administracji publicznej, pełni funkcję gwaranta formalnej poprawności dokumentu. Do jego obowiązków należy sporządzenie protokołu, który ma wiernie odzwierciedlać ustne oświadczenie spadkodawcy. Urzędnikiem uprawnionym do przyjęcia takiego oświadczenia może być m.in. wójt, burmistrz, prezydent miasta, starosta, marszałek województwa, sekretarz powiatu, czy kierownik urzędu stanu cywilnego. Lista ta jest ściśle określona w przepisach prawa i nie może być dowolnie rozszerzana.
* Sporządzenie protokołu: Protokół jest fundamentem testamentu allograficznego. Musi zawierać dokładną datę i miejsce sporządzenia, imię, nazwisko i PESEL (lub inne dane identyfikacyjne) spadkodawcy, a także jego oświadczenie woli. Po spisaniu, protokół musi zostać odczytany spadkodawcy, który potwierdza jego zgodność ze swoją wolą. Następnie dokument ten jest podpisywany przez spadkodawcę, urzędnika oraz obu świadków.
Testament allograficzny, choć wydaje się bardziej złożony niż odręczny testament holograficzny, oferuje pewien poziom formalności i wiarygodności, zbliżony do testamentu notarialnego, lecz z mniejszymi kosztami i potencjalnie łatwiejszą dostępnością w niektórych okolicznościach. Jego unikalna specyfika wymaga jednak ścisłego przestrzegania wszystkich wymogów formalnych, aby zapewnić jego ważność i uniknąć późniejszych sporów spadkowych.
Kto Może, a Kto Nie Może Sporządzić Testamentu Allograficznego? Wymogi Podmiotowe
Zdolność do sporządzenia testamentu, niezależnie od jego formy, jest ściśle uregulowana w Kodeksie cywilnym. W przypadku testamentu allograficznego, kluczowe są wymogi dotyczące samego spadkodawcy, jak i osób biorących udział w jego sporządzaniu, czyli świadków.
Spadkodawca (Testator):
Aby testament allograficzny był ważny, spadkodawca musi spełniać następujące warunki:
* Pełna zdolność do czynności prawnych: Jest to fundamentalny wymóg. Oznacza, że testamentu allograficznego nie mogą sporządzić:
* Osoby małoletnie: Czyli te, które nie ukończyły 18 lat.
* Osoby ubezwłasnowolnione całkowicie: Ich zdolność do czynności prawnych jest wyłączona, co uniemożliwia im samodzielne decydowanie o tak ważnych kwestiach jak rozporządzenie majątkiem.
* Osoby, które z jakiejkolwiek przyczyny (np. choroba, podeszły wiek, działanie substancji odurzających) znajdują się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Chociaż mogą mieć pełną zdolność do czynności prawnych formalnie, ich oświadczenie woli może być zakwestionowane, jeśli zostało złożone w takim stanie.
* Brak ograniczeń komunikacyjnych: Jak wspomniano wcześniej, testament allograficzny wymaga ustnego wyrażenia woli. Oznacza to, że osoby głuche lub nieme są wykluczone z możliwości sporządzenia testamentu w tej formie. Nie są w stanie ani werbalnie złożyć oświadczenia, ani zweryfikować jego odczytania. Jest to istotne ograniczenie, które należy wziąć pod uwagę przy wyborze formy testamentu.
Świadkowie:
Rola świadków jest kluczowa dla ważności testamentu allograficznego. Muszą spełniać rygorystyczne warunki określone w art. 956 i 957 Kodeksu cywilnego. Nie może być świadkiem testamentu:
* Kto nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych: Podobnie jak spadkodawca, świadkowie muszą być pełnoletni i nie mogą być ubezwłasnowolnieni.
* Kto jest niewidomy, głuchy lub niemy: Osoby te mogą mieć trudności z pełnym i niezawodnym odbiorem oraz weryfikacją aktu sporządzenia testamentu.
* Kto nie umie czytać i pisać: Świadkowie muszą złożyć podpisy pod protokołem, a także być w stanie przeczytać odczytywany dokument.
* Kto nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządza testament: Świadkowie muszą rozumieć treść oświadczenia i protokołu.
* Beneficjenci testamentu: Najważniejsze ograniczenie, mające na celu zapobieganie konfliktowi interesów. Nie może być świadkiem osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść, ani jej małżonek, wstępni (rodzice, dziadkowie), zstępni (dzieci, wnuki) lub rodzeństwo. To wyłączenie jest bardzo szerokie i obejmuje nawet drobne zapisy, takie jak np. legat.
* Osoby bliskie urzędnikowi: Urzędnik, który sporządza protokół, nie może być blisko spokrewniony ze świadkami w sposób wyłączający świadczenie.
Niezbędne jest zatem staranne dobranie świadków, którzy spełniają wszystkie te wymogi. Uchybienia w tym zakresie mogą prowadzić do nieważności całego testamentu allograficznego, z poważnymi konsekwencjami dla przyszłego dziedziczenia.
Procedura Sporządzania Testamentu Allograficznego: Krok po Kroku
Sporządzenie testamentu allograficznego, choć mniej sformalizowane niż u notariusza, wymaga przestrzegania precyzyjnej procedury. Każdy etap jest istotny dla ważności dokumentu i zabezpieczenia ostatniej woli spadkodawcy.
1. Wybór i przygotowanie spadkodawcy:
Spadkodawca powinien być mentalnie i fizycznie zdolny do wyrażenia swojej woli. Zaleca się wcześniejsze przemyślenie treści testamentu, aby uniknąć niejasności podczas ustnego oświadczania woli. Spadkodawca musi mieć przy sobie ważny dokument tożsamości (dowód osobisty, paszport).
2. Wybór świadków:
Kluczowe jest znalezienie dwóch świadków, którzy spełniają wszystkie wymogi formalne (pełna zdolność do czynności prawnych, brak powiązań z beneficjentami testamentu, zdolność do czytania, pisania, słyszenia, mówienia i rozumienia języka). W razie wątpliwości co do spełnienia tych warunków, lepiej wybrać inne osoby.
3. Umówienie spotkania z urzędnikiem:
Testament allograficzny sporządza się w obecności uprawnionego urzędnika publicznego. Najczęściej jest to kierownik urzędu stanu cywilnego, wójt, burmistrz lub prezydent miasta. Należy skontaktować się z odpowiednim urzędem (np. Urzędem Gminy/Miasta, Urzędem Stanu Cywilnego) i umówić termin sporządzenia testamentu. W niektórych przypadkach, np. gdy spadkodawca jest obłożnie chory, urzędnik może sporządzić testament poza siedzibą urzędu (np. w szpitalu, w domu spadkodawcy), o ile lokalne przepisy na to zezwalają i istnieją ku temu uzasadnione okoliczności.
4. Obecność wszystkich stron:
W wyznaczonym miejscu i czasie muszą być obecni:
* Spadkodawca (testator).
* Dwóch świadków.
* Urzędnik uprawniony do przyjęcia oświadczenia.
5. Ustne oświadczenie woli:
Testator, w obecności urzędnika i świadków, ustnie wyraża swoją ostatnią wolę. Powinien to zrobić w sposób jasny i zrozumiały, określając, kto ma dziedziczyć jego majątek, w jakich częściach, ewentualnie ustanawiając legaty czy zapisy windykacyjne. Urzędnik powinien upewnić się, że oświadczenie jest kompleksowe i nie pozostawia wątpliwości.
6. Sporządzenie protokołu:
Urzędnik na podstawie ustnego oświadczenia spadkodawcy sporządza protokół. Protokół powinien zawierać:
* Datę i miejsce sporządzenia testamentu.
* Imię i nazwisko spadkodawcy, jego PESEL oraz miejsce zamieszkania.
* Imiona, nazwiska i miejsca zamieszkania świadków.
* Treść ustnego oświadczenia spadkodawcy, zapisaną wiernie i bez zmian.
* Oświadczenie spadkodawcy o tym, że zapoznał się z treścią protokołu i potwierdza, że odpowiada ona jego woli.
* Adnotację o odczytaniu protokołu spadkodawcy w obecności świadków.
7. Odczytanie i weryfikacja protokołu:
Po sporządzeniu, protokół jest odczytywany na głos spadkodawcy w obecności świadków. Spadkodawca ma obowiązek uważnie wysłuchać treści i potwierdzić, że zapisana wola jest zgodna z jego intencjami. Jest to moment, w którym spadkodawca może zgłosić ewentualne poprawki lub doprecyzowania.
8. Podpisy:
Po ostatecznym potwierdzeniu treści protokołu, dokument musi zostać podpisany przez:
* Spadkodawcę.
* Obu świadków.
* Urzędnika.
Brak któregokolwiek z tych podpisów lub błędne podpisanie może skutkować nieważnością testamentu.
9. Zabezpieczenie dokumentu:
Oryginał testamentu allograficznego pozostaje w urzędzie, w którym został sporządzony, jako dokument urzędowy. Spadkodawca może otrzymać jego odpis lub kopię. Ważne jest, aby testament był przechowywany w sposób zapewniający jego integralność i dostępność po śmierci spadkodawcy.
Urzędnik w całym procesie pełni rolę neutralnego gwaranta formalnej poprawności, natomiast świadkowie poświadczają zgodność oświadczenia z wolą testatora. Precyzyjne wypełnienie każdego z tych etapów jest niezbędne dla skuteczności testamentu allograficznego.
Koszty, Podstawa Prawna i Nieważność Testamentu Allograficznego
Zrozumienie aspektów prawnych i finansowych jest kluczowe dla rozważenia testamentu allograficznego jako formy rozporządzenia majątkiem.
Koszty sporządzenia testamentu allograficznego
Jedną z zalet testamentu allograficznego, w porównaniu do testamentu notarialnego, są znacznie niższe koszty. Podstawową opłatą jest opłata skarbowa za sporządzenie protokołu, która zgodnie z przepisami ustawy o opłacie skarbowej wynosi 22 złote. Jest to stała opłata, niezależna od wartości majątku czy złożoności rozporządzeń w testamencie. Warto jednak pamiętać, że w przypadku sporządzania testamentu poza siedzibą urzędu (np. w domu spadkodawcy), mogą pojawić się dodatkowe, symboliczne koszty związane z dojazdem urzędnika, jeśli takie opłaty są przewidziane w lokalnych przepisach gminnych lub powiatowych. Zazwyczaj są to jednak minimalne kwoty.
Podstawa prawna i przepisy
Testament allograficzny jest uregulowany w Kodeksie cywilnym (Dz.U. 1964 nr 16, poz. 93 z późn. zm.), a jego podstawowym przepisem jest art. 951 k.c. Artykuł ten szczegółowo określa warunki formalne, jakie muszą być spełnione, aby testament allograficzny był ważny:
> „Spadkodawca może również sporządzić testament w ten sposób, że w obecności dwóch świadków oświadczy swoją ostatnią wolę ustnie wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo kierownika urzędu stanu cywilnego. Oświadczenie spadkodawcy spisuje się w protokole z podaniem daty jego sporządzenia. Protokół powinien być odczytany spadkodawcy w obecności świadków. Protokół powinien być podpisany przez spadkodawcę, przez osobę, wobec której wola została oświadczona, oraz przez świadków. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać protokołu, należy to w protokole zaznaczyć ze wskazaniem przyczyny. Osoby głuche lub nieme nie mogą sporządzić testamentu w sposób przewidziany w niniejszym artykule.”
Dodatkowo, zastosowanie mają ogólne przepisy dotyczące testamentów, w tym:
* Art. 941-943 k.c. dotyczące ogólnej definicji testamentu i zdolności do testowania.
* Art. 945 k.c. dotyczący wad oświadczenia woli (groźba, błąd), które mogą prowadzić do nieważności testamentu.
* Art. 956-957 k.c. określające, kto nie może być świadkiem testamentu.
Ścisłe przestrzeganie tych przepisów jest absolutnie niezbędne. Interpretacja przepisów dotyczących testamentów jest rygorystyczna, a wszelkie uchybienia formalne mogą mieć daleko idące konsekwencje.
Nieważność testamentu allograficznego
Nieważność testamentu allograficznego jest konsekwencją niedopełnienia wymogów prawnych. Prowadzi to do sytuacji, w której dokument jest traktowany, jakby nigdy nie istniał, a dziedziczenie odbywa się na podstawie ustawy lub wcześniejszego, ważnego testamentu. Głównymi przyczynami nieważności są:
* Brak którejkolwiek z wymaganych osób: Brak urzędnika, któremu można złożyć oświadczenie (osoba nieuprawniona), lub brak choćby jednego z wymaganych dwóch świadków powoduje bezwzględną nieważność testamentu.
* Brak ustnego oświadczenia woli: Jeśli spadkodawca nie złożył ustnego oświadczenia w obecności wszystkich wymaganych osób.
* Brak sporządzonego protokołu: Brak protokołu jest równoznaczny z brakiem formy testamentu.
* Niezgodność protokołu z wolą spadkodawcy: Jeśli protokół nie został odczytany spadkodawcy, lub został odczytany, ale spadkodawca nie potwierdził jego zgodności ze swoją wolą, a mimo to został podpisany.
* Brak wymaganych podpisów: Brak podpisu spadkodawcy (bez zaznaczenia przyczyny niemożności jego złożenia), urzędnika lub świadków skutkuje nieważnością.
* Niespełnienie warunków przez spadkodawcę lub świadków: Jeśli spadkodawca nie miał pełnej zdolności do czynności prawnych, był głuchy lub niemy, albo jeśli świadkowie nie spełniali ustawowych wymogów (np. byli spadkobiercami lub nie mieli pełnej zdolności do czynności prawnych).
* Wady oświadczenia woli spadkodawcy: Testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści, albo pod wpływem groźby.
W przypadku uznania testamentu allograficznego za nieważny, konsekwencje mogą być poważne dla osób, które miały dziedziczyć zgodnie z jego treścią. Odpowiedzialność za sporządzenie nieważnego testamentu zazwyczaj nie obciąża urzędnika w sensie odszkodowawczym, chyba że można mu przypisać rażące niedbalstwo lub celowe działanie na szkodę. W praktyce rzadko dochodzi do takich sytuacji, ponieważ urzędnicy są przeszkoleni w zakresie przestrzegania procedur. Zawsze jednak to na spadkodawcy i świadkach spoczywa ostateczna odpowiedzialność za zapewnienie zgodności z prawem.
Testament Allograficzny a Inne Formy Testamentu: Porównanie i Wybór
Polskie prawo spadkowe przewiduje kilka form testamentów, z których każda ma swoje specyficzne wymogi, zalety i wady. Porównanie testamentu allograficznego z innymi popularnymi formami – testamentem notarialnym i testamentem holograficznym (odręcznym) – pomoże w podjęciu świadomej decyzji o wyborze najodpowiedniejszej formy ostatniej woli.
Testament Notarialny (Akt Notarialny)
* Charakterystyka: Sporządzany w formie aktu notarialnego przez notariusza, w obecności spadkodawcy. Daje największą pewność prawną.
* Zalety:
* Najwyższy poziom bezpieczeństwa prawnego: Notariusz czuwa nad zgodnością z prawem, prawidłowością formy i jasnością treści. Minimalizuje ryzyko podważenia testamentu.
* Profesjonalne doradztwo: Notariusz służy pomocą w precyzyjnym wyrażeniu woli spadkodawcy, doradza w kwestiach prawnych (np. zachowek, zapisy, wydziedziczenie).
* Pewność przechowywania: Oryginał jest przechowywany w kancelarii notarialnej, a jego istnienie jest odnotowywane w Rejestrze Aktów Poświadczenia Dziedziczenia.
* Brak potrzeby świadków: Co do zasady nie wymaga świadków, choć w pewnych sytuacjach (np. gdy spadkodawca jest głuchy lub niewidomy) są oni obowiązkowi.
* Wady:
* Koszty: Najdroższa forma testamentu (taksa notarialna w zależności od wartości majątku).
* Wymaga wizyty u notariusza: Może być problematyczne dla osób obłożnie chorych (choć notariusz może stawić się u spadkodawcy za dodatkową opłatą).
Testament Holograficzny (Odręczny)
* Charakterystyka: Całość testamentu musi być napisana odręcznie przez spadkodawcę, podpisana i opatrzona datą.
* Zalety:
* Najprostsza i najtańsza forma: Nie wymaga świadków ani urzędnika. Koszty są znikome (papier i długopis).
* Elastyczność: Można sporządzić go w każdym miejscu i czasie, bez udziału osób trzecich.
* Wady:
* Ryzyko nieważności: Największe ryzyko błędów formalnych (np. brak daty, brak podpisu, brak odręcznego sporządzenia całości).
* Niejasność treści: Często bywa nieprecyzyjny, co może prowadzić do sporów interpretacyjnych.
* Brak pewności przechowywania: Łatwo go zgubić, zniszczyć lub ukryć.
* Brak profesjonalnego wsparcia: Brak doradztwa prawnego, co może skutkować niekorzystnymi zapisami lub niezgodnością z prawem.
Ważne rozróżnienie: Testament Holograficzny a Testament Allograficzny – nie mylić!
W tym miejscu należy z całą mocą podkreślić, że testament holograficzny i testament allograficzny to dwie zupełnie różne formy testamentów. Błędne używanie terminu „holograficzny testament” do opisania testamentu allograficznego jest częstym błędem. Testament holograficzny jest testamentem odręcznym, sporządzonym *całkowicie samodzielnie przez testatora*, bez udziału innych osób (poza samym sobą). Testament allograficzny wymaga *ustnego oświadczenia* złożonego *w obecności urzędnika i świadków*. Mimo że oba są „zwykłymi” formami testamentów (w przeciwieństwie do „szczególnych”), ich charakterystyka jest diametralnie różna.
Zalety i Wady Testamentu Allograficznego
Zalety:
* Dostępność: Łatwiejszy dostęp do urzędnika administracyjnego w porównaniu do notariusza, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach lub dla osób z ograniczoną mobilnością (choć w tym drugim przypadku notariusz również może dojechać).
* Koszty: Znacznie niższe koszty niż testament notarialny (jedynie opłata skarbowa 22 zł).
* Pewien stopień formalności: Obecność urzędnika i świadków nadaje dokumentowi urzędowy charakter i większą wiarygodność niż testament holograficzny. Urzędnik, choć nie jest prawnikiem, jest zobowiązany do przestrzegania procedur, co zwiększa szansę na prawidłowe sporządzenie testamentu.
* Potwierdzenie autentyczności: Podpisy spadkodawcy, świadków i urzędnika, a także sporządzenie protokołu, utrudniają podważenie autentyczności dokumentu.
Wady:
* Ryzyko nieważności: Mimo udziału urzędnika, ryzyko błędów formalnych jest wyższe niż w przypadku testamentu notarialnego. Notariusz jest prawnikiem i ponosi odpowiedzialność za poprawność prawną. Urzędnik ma jedynie zapewnić poprawność formalną.
* Brak doradztwa prawnego: Urzędnik nie udziela porad prawnych w zakresie treści testamentu, co może prowadzić do niezamierzonych konsekwencji prawnych (np. niedoprecyzowanie zapisów, nieprawidłowe wydziedziczenie).
* Ograniczenia podmiotowe: Nie jest dostępny dla osób głuchych lub niemych.
* Wymaga obecności świadków: Może to być problematyczne dla osób, które nie chcą ujawniać treści swojej ostatniej woli osobom trzecim.
* Brak jednolitego rejestru: Testament allograficzny nie jest automatycznie wpisywany do centralnego rejestru w taki sposób, jak testament notarialny, co może utrudnić jego odnalezienie po śmierci spadkodawcy.
Wybór formy testamentu powinien być świadomą decyzją, uwzględniającą indywidualną sytuację spadkodawcy, jego oczekiwania co do kosztów, bezpieczeństwa prawnego oraz komfortu psychicznego związanego z obecnością osób trzecich. Dla osób ceniących maksymalne bezpieczeństwo prawne i kompleksowe doradztwo, testament notarialny jest najlepszym wyborem. Dla tych, którzy szukają najprostszej i najtańszej opcji, gotowi ponieść ryzyko, testament holograficzny może być rozwiązaniem. Testament allograficzny stanowi rozsądny kompromis, oferując większą formalność niż testament odręczny, przy niższych kosztach niż notarialny, ale wymaga precyzyjnego przestrzegania wszystkich procedur.
Praktyczne Aspekty i Zastosowanie Testamentu Allograficznego w 2026 Roku
Testament allograficzny, choć rzadziej wybierany niż jego notarialny odpowiednik, ma swoje uzasadnione miejsce w praktyce prawnej, zwłaszcza w określonych okolicznościach. W roku 2026 jego rola może być nadal istotna, szczególnie w kontekście zmieniających się potrzeb społeczeństwa i dostępności usług prawnych.
Kiedy testament allograficzny jest szczególnie przydatny?
Testament allograficzny zyskuje na znaczeniu w sytuacjach, gdy sporządzenie testamentu notarialnego jest utrudnione lub niemożliwe, a jednocześnie ryzyko związane z testamentem holograficznym jest zbyt wysokie. Przykłady zastosowania to:
* Nagłe przypadki życiowe: W sytuacji nagłej choroby, wypadku lub innej okoliczności, w której spadkodawca ma świadomość zbliżającej się śmierci i chce szybko uregulować swoje sprawy majątkowe, a dostęp do notariusza jest utrudniony lub wiąże się z długim oczekiwaniem. Możliwość szybkiego zorganizowania spotkania z urzędnikiem, który może stawić się nawet w placówce medycznej (za zgodą jej władz), bywa w takich momentach bezcenna.
* Osoby starsze lub obłożnie chore: Dla osób, które ze względu na stan zdrowia mają ograniczoną mobilność, ale nie są wykluczone z możliwości sporządzenia testamentu allograficznego (nie są nieme ani głuche), ten rodzaj testamentu może być prostszy do zorganizowania niż wizyta w kancelarii notarialnej.
* Ograniczenia finansowe: Niższy koszt jest często decydującym czynnikiem dla osób, które chcą mieć testament sformalizowany, ale nie dysponują wystarczającymi środkami na taksę notarialną.
* Miejscowości z ograniczonym dostępem do notariuszy: W niektórych regionach Polski, zwłaszcza na obszarach wiejskich, dostępność notariuszy może być ograniczona. Urzędy gminne czy Urzędy Stanu Cywilnego są zazwyczaj bliżej i bardziej dostępne.